Nenda kwa yaliyomo

Mkopo:Baia ya Imamu Ali (a.s) kwa Makhalifa

Kutoka wikishia

Bai'a ya Imamu Ali (a.s.) kwa Makhalifa inahusu mitazamo kuhusu kula au kutokula Bai'a (kiapo cha utii) kwa Abubakar, Umar na Uthman. Suala hili ni miongoni mwa masuala yenye utata katika Historia ya mwanzo wa Uislamu.

Ahlus-Sunnah wanaichukulia Bai'a hii kuwa ilifanyika kwa hiari na kuwa ni dalili ya uhalali wa Makhalifa watatu. Kwa mtazamo wa Shia, Uimamu ni cheo cha kiungu na hauhitaji Bai'a ya watu. Wanazuoni wa Shia ama hawakubali kwamba Bai'a hiyo ilifanyika, au wanaiona kuwa ilitokana na shinikizo, kulazimishwa, Taqiyya au kuzingatia maslahi ya kulinda umoja wa jamii ya Kiislamu. Baadhi ya taarifa za kihistoria, ikiwemo Tukio la kushambuliwa kwa nyumba ya Bibi Fatima (a.s.), zimetolewa kama ushahidi wa kulazimishwa kwa Bai'a hiyo.

Aidha, wanazuoni wa Shia wanaamini kwamba Imamu Ali (a.s.), licha ya kutetea haki yake ya Ufuasi wa Mtume (s.a.w.w.) katika Tukio la Saqifah Bani Sa'ida, alijizuia kuidai haki hiyo kwa nguvu ili kuzuia Utengano katika jamii ya Kiislamu, hasa kwa kuwa hakuwa na wafuasi wa kutosha.

Nafasi ya suala hili

Bai'a ya Imamu Ali (a.s.) kwa Makhalifa watatu ni miongoni mwa masuala yenye tofauti za kimtazamo katika kipindi cha mwanzo wa Uislamu[1] na ni miongoni mwa mada zenye utata baina ya Shia na Ahlus-Sunnah.[2] Suala hili limejadiliwa katika vitabu vya elimu ya itikadi (Kalam), historia, na elimu ya madhehebu kwa pande zote mbili.[3]

Ahlus-Sunnah huchukulia Bai'a ya Imamu Ali kwa makhalifa kama kitendo cha hiari, dalili ya uhalali wa kisiasa wa makhalifa wa kwanza, na jambo lililokomesha tofauti za kisiasa baada ya Kufariki kwa Mtume (s.a.w.w.).[4] Kwa mtazamo wa Shia, Uimamu ni cheo cha kiungu na hautegemei Bai'a ya watu.[5] Kwa msingi huu, baadhi ya wanazuoni wa Shia hawakubali asili ya Bai'a ya Imamu Ali kwa makhalifa, na baadhi yao, iwapo wanaikubali, wanaifasiri kuwa ilitokana na kushurutishwa, kulazimishwa, au Taqiyya.[6] Hata hivyo, Shaikh Saduq (Alifariki: 381 AH) amenukuu barua (Tawqii) inayonasibishwa na Imamu Mahdi (a.t.f.s) inayoashiria Bai'a ya Maimamu kwa watawala wa zama zao.[7] Lakini Sayyid Ja'far Murtadha al-Amili, mwanahistoria wa Shia (Alifariki: 1441 AH) amezichukulia Bai'a hizi kuwa za kulazimishwa na hazina dalili ya kukubali uhalali wa watawala hao.[8]

Maana ya Bai'a

Makala kuu: Bai'a Muhammad Taqi Ja'fari (Alifariki: 1377 SH), mfasiri wa Nahj al-Balagha, anaielezea Bai'a kuwa ni mkataba unaofanywa kwa ufahamu na kwa hiari kati ya watu na kiongozi, ambao ukikosa masharti haya unapoteza itibari yake.[9] Kwa mujibu wa Muhammad Taqi Misbah Yazdi (Alifariki: 1399 SH), Bai'a katika fikra ya Ahlus-Sunnah ndio chanzo cha uhalali wa serikali, lakini katika mtazamo wa Shia inachukuliwa tu kama kutangaza utiifu kwa mtawala ambaye tayari ana uhalali wa kiungu.[10]

Je, Imamu Ali alikula kiapo cha utii kwa makhalifa?

Wanazuoni wa Kishia wana mitazamo miwili kuhusu Bai'a ya Imamu Ali na Makhalifa:

Kutokula kiapo cha utii cha Imamu Ali kwa makhalifa

Baadhi ya wanazuoni wa Shia, wakiwemo Shaikh Mufid[11] na Sayyid Murtadha[12] (Alifariki: 436 AH) wanaamini kwamba Imamu Ali (a.s.) hakuwahi kula kiapo cha utii kwa makhalifa. Khwaja Nasiruddin Tusi, mwanazuoni wa elimu ya itikadi wa Kishia (Alifariki: 672 AH)[13] na Khwandamir (Alifariki: 942 AH), mwanahistoria wa Sunni, wameripoti jambo hili kama itikadi ya Shia.[14] Shaikh Mufid anatoa hoja akitumia kuchelewa kwa Imamu Ali (a.s.) kula kiapo kwa Abubakar kwamba ikiwa Bai'a ilikuwa ni wajibu, basi kuchelewa kufanya hivyo kungemaanisha kosa au inadi, jambo ambalo halikubaliki kwa Ma'asumu.[15]

Baadhi ya watafiti wanaeleza kwamba Shaikh Mufid alikusudia kukanusha Bai'a ya hiari, kwa sababu Bai'a ya kulazimishwa haihesabiki kama Bai'a halisi.[16] Kwa mujibu wa Muqatil bin Atiyya (Alifariki: 505 AH), hata kama mkono wa Abubakar uliwekwa juu ya mkono uliofungwa wa Imamu Ali, kitendo hicho si dalili ya Bai'a, kwa sababu mkono uliofungwa unaashiria kujizuia na kutokubali Bai'a.[17]

Shaikh Tusi (Alifariki: 460 AH) amenukuu riwaya inayoonyesha kukataliwa kwa ombi la kula kiapo cha utii na Abubakar na jinsi Imamu Ali (a.s.) alivyojiona anastahiki zaidi Ufuasi wa Mtume (s.a.w.w.).[18] Muhammad Baqir Majlisi (Alifariki: 1110 AH) naye anaamini kuwa Imamu Ali (a.s.) hakuwahi kula kiapo kwa Abubakar hata miezi sita baada ya kuanza kwa utawala wake.[19]

Kwa msingi wa mtazamo huu, msimamo wa Imamu Ali unafasiriwa kama ukimya na kujizuia kufuatilia haki yake, na si kwa ajili ya kulinda maslahi.[20] Mtazamo huu umezingatiwa kwa sababu haijulikani ni wajibu gani uliowahusu wale waliokataa kula kiapo cha utii kwa kumfuata Imamu.[21]

Bai'a ya kulazimishwa ya Imamu Ali kwa makhalifa

Baadhi ya vyanzo vya Shia vimeripoti kuwa Bai'a ya Imamu Ali (a.s.) kwa makhalifa ilifanyika chini ya shinikizo na vitisho.[22] Kwa mujibu wa mwanahistoria Rasul Ja'farian, baadhi ya wanazuoni wa Ahlus-Sunnah pia wameeleza mtazamo huu.[23] Baadhi ya taarifa katika maandiko ya Sunni pia zinaashiria kwamba viongozi wa Saqifah walimtishia Imamu Ali (a.s.) ili ale kiapo cha utii kwa Abubakar.[24] Tabari, mwanazuoni wa elimu ya itikadi wa Kishia wa karne ya tatu, amenukuu riwaya saba zinazoonyesha kulazimishwa na vitisho katika Bai'a kwa Abubakar.[25] Baladhuri (Alifariki: 279 AH) ameripoti kuwa Bai'a ya Imamu Ali kwa Uthman ilifanyika kupitia vitisho vya Abdurrahman bin Awf.[26]

Thaqafi (Alifariki: 283 AH) katika kitabu chake cha Al-Gharat ameashiria barua ya Imamu Ali (a.s.) inayoonyesha kuwa Bai'a ilifanyika katika mazingira ya dharura.[27] Katika Barua ya 28 ya Nahj al-Balagha, Imamu Ali (a.s.) anaeleza kuwa kulazimishwa kwake kula kiapo ni dalili ya kudhulumiwa kwake.[28] Mtaalamu wa masuala ya Mashariki na Uislamu Wilferd Madelung (Alifariki: 2023 M) anaamini kuwa kukubali kidhahiri utawala wa Abubakar na Ali (a.s.) hakukumaanisha kutatuliwa kwa tofauti zilizokuwepo, na Abubakar alijua kuwa ukubali huu ulifanyika katika mazingira ya kulazimishwa.[29]

Ripoti kuhusu Bai'a ya kulazimishwa

Makala kuu: Tukio la kushambuliwa kwa nyumba ya Bibi Fatima (a.s.)

Baadhi ya vyanzo vya Shia vinaashiria kuvamiwa kwa nyumba ya Bibi Fatima (a.s.) baada ya Tukio la Saqifah Bani Sa'ida, ambalo lengo lake lilikuwa ni kuchukua kiapo cha utii kutoka kwa Imamu Ali (a.s.).[30] Baadhi ya Maswahaba walikusanyika pamoja na Ali (a.s.) katika nyumba ya Fatima (a.s.) na wakakataa kula kiapo cha utii.[31] Umar bin Khattab, akitishia kuchoma moto nyumba hiyo, alimpeleka Ali (a.s.) kwa nguvu mbele ya Abubakar.[32] Baadhi ya vyanzo vya Sunni pia vimenukuu asili ya uvamizi wa nyumba ya Fatima huku kukiwa na tofauti katika maelezo ya kina.[33]

Kwa mujibu wa ripoti ya kitabu cha Al-Imama wa al-Siyasa, mojawapo ya vyanzo vya karne ya tatu Hijria, Imamu Ali (a.s.) alikula kiapo kwa Abubakar alipotishiwa kuuawa.[34] Kulingana na Mas'udi (Alifariki: 346 AH), mwanahistoria wa Shia, Ali bin Abi Talib (a.s.) alipelekwa kwa nguvu mbele ya Abubakar ili ale kiapo cha utii na mkono wake ulishikwa chini ya shinikizo, lakini vidole vyake vilikuwa vimefungwa na havikuweza kufunguka, na Abubakar alichukua mkono wake uliofungwa na kuuchukulia kama Bai'a.[35]

Sababu za Bai'a ya kulazimishwa au ukimya wa Imamu Ali (a.s.)

Makala kuu: Ukimya wa miaka 25 wa Imamu Ali (a.s.) Wanazuoni wa Kishia wanaona kuwa Imamu Ali (a.s.) kutokula kiapo cha utii au kuchelewa kufanya hivyo kwa makhalifa kulitokana na kuzingatia maslahi ya juu zaidi na kuzuia mgawanyiko katika jamii ya Kiislamu.[36] Baadhi ya ripoti zinaonyesha kuwa Imamu Ali (a.s.) alijizuia kufanya mapinduzi dhidi ya Abubakar[37] na alikula kiapo cha utii kwa lengo la kulinda umoja wa jamii ya Kiislamu pekee.[38]

Kulingana na ripoti ya Baladhuri, Uthman alikiona kitendo cha Ali (a.s.) kutokula kiapo cha utii kuwa ni kikwazo cha umoja na ushiriki wa Waislamu katika Vita vya kuzuia Uridati (Vita vya Ridda), na baada ya hapo, Ali (a.s.) alikula kiapo cha utii.[39] Kulingana na riwaya iliyonukuliwa na Sayyid Murtadha[40] na Shaikh Tusi,[41] Imamu Ali (a.s.) alikabiliwa na njia panda ya kuchagua kati ya kula kiapo kwa Abubakar au kuiacha jamii ya Kiislamu iingie katika uridati. Kwa mujibu wa Rasul Ja'farian, mwanahistoria wa Shia, serikali ilitarajia kuwa kama ambavyo Ali (a.s.) alikula kiapo, angesimama nao pia katika vita vya Ridda; lakini hakushiriki.[42]

Ripoti za kihistoria zinaonyesha kuwa Imamu Ali (a.s.) hakupata uungwaji mkono wa kutosha katika kukataa kwake kula kiapo kwa makhalifa[43] na alikuwa na idadi ndogo tu ya wafuasi waliojitolea kuungana naye kwa mapinduzi.[44] Tabari wa Kishia anaashiria kwamba Mtume (s.a.w.w.) alikuwa amechukua ahadi kutoka kwa Ali (a.s.) kwamba, iwapo atakosa wafuasi wa kutosha kudai haki yake, abaki kimya.[45]

Bai'a ya Imamu Ali (a.s.) kwa makhalifa katika mtazamo wa Ahlus-Sunnah

Wanazuoni wa Kisunni wanaichukulia Bai'a ya Imamu Ali (a.s.) kwa makhalifa kuwa imetokana na ridhaa yake na wanaona uungwaji mkono wa Imamu Ali (a.s.) kwa makhalifa kuwa ni dalili ya kuwathibitisha na kuwapa uhalali.[46] Ibn Abi al-Hadid (Mu'tazili)[47] na Rashid Ridha (Alifariki: 1354 AH), mmoja wa wafafanuzi wa *Nahj al-Balagha*, wanaamini kwamba Ali (a.s.) alikula kiapo kwa Abubakar ili kulinda umoja wa jamii ya Kiislamu.[48] Hata hivyo, kulingana na Ibn Abi al-Hadid, Ali (a.s.) alikuwa anastahiki zaidi kuwa Khalifa.[49]

Kwa mujibu wa Mir Hamid Husain wa Lucknow, mwanazuoni wa masuala ya Uimamu, Hadithi zinazohusu kucheleweshwa kwa Bai'a ambazo zimenukuliwa katika vyanzo vya kuaminika vya Kisunni zinavunja msingi wa itikadi ya Saqifah (kwamba Bai'a ya Abubakar ilipata makubaliano ya wote/Ijma).[50]

Mahali na wakati wa Bai'a kwa Abubakar

Taarifa kuhusu mahali pa Bai'a zinatofautiana[51] na zinajumuisha Msikiti wa Mtume (s.a.w.w.),[52] njia ya kati ya nyumba na msikiti,[53] nyumba ya Sa'd bin Ubadah,[54] na nyumba ya Imamu Ali (a.s.).[55] Kuhusu wakati pia mapokezi yanatofautiana. Kwa mujibu wa Shaikh Mufid, Waislamu wanakubaliana (Ijma) kwamba Bai'a haikufanyika mara moja, bali ilichelewa kwa angalau siku tatu.[56] Katika vyanzo vya kihistoria, wakati wa Bai'a umeelezwa katika sura zifuatazo:

  • Kabla ya kumzika Mtume (s.a.w.w.)[57]
  • Mara baada ya kumzika Mtume (s.a.w.w.)[58]

Baadhi ya vyanzo pia vimeripoti kuwa Imamu Ali (a.s.) hakula kiapo cha utii wakati wote ambapo Bibi Fatima Zahra (a.s.) alikuwa hai.[61] Kwa msingi huu, wakati wa Bai'a ulikuwa siku sabini na kadhaa baada ya Kufariki kwa Mtume (s.a.w.w.)[62] au miezi sita baadaye.[63]

Rejea

  1. ↑ Ura'i Momeni, "Bay'at-e Imam Ali Ba Kholafa", Uk. 163.
  2. ↑ Hashemi, Barresi-ye Bay'at-e Hazrat-e Imam Ali (a.s.) Ba Kholafa, Uk. 12.
  3. ↑ Kwa mfano tazama: Sayyid Murtadha, Al-Shafi fi al-Imama, Juz. 3, Uk. 237; Ibn Hazm, Al-Fasl, Juz. 3, Uk. 79.
  4. ↑ Bukhari, Sahih al-Bukhari, Juz. 6, Uk. 396; Qushayri, Muslim bin Hajjaj, Sahih Muslim, Juz. 3, Uk. 1381; Ibn Abd al-Barr, Al-Isti'ab, Juz. 3, Uk. 973.
  5. ↑ Ibn Maytham, Al-Najat fi al-Qiyama, Uk. 69.
  6. ↑ Fakhri, Tarikh-e Tashayyu az Sadr-e Eslam ta Payan-e Dowre-ye Kholafa-ye Rashedin, Uk. 129.
  7. ↑ Shaikh Saduq, Kamal al-Din, Juz. 2, Uk. 485.
  8. ↑ Amili, Al-Sahih min Sirat al-Imam Ali (a.s.), Juz. 9, Uk. 314.
  9. ↑ Ja'fari, Tarjomeh va Tafsir-e Nahj al-Balagha, Juz. 3, Uk. 18.
  10. ↑ Misbah Yazdi, Porsesh-ha va Pasokh-ha, Uk. 29.
  11. ↑ Shaikh Mufid, Silsilat Mu'allafat al-Shaikh al-Mufid, Juz. 2, Uk. 56.
  12. ↑ Sayyid Murtadha, Al-Shafi fi al-Imama, Juz. 3, Uk. 239.
  13. ↑ Khwaja Nasiruddin Tusi, Ali (a.s.) Mizan al-Haqq, Uk. 199.
  14. ↑ Khwandamir, Tarikh-e Habib al-Siyar, Juz. 1, Uk. 447.
  15. ↑ Shaikh Mufid, Silsilat Mu'allafat al-Shaikh al-Mufid, Juz. 2, Uk. 56.
  16. ↑ Kurani, Sirenaymeh-ye Amir al-Mu'minin, Juz. 1, Uk. 668.
  17. ↑ Ibn Atiyya, Abha al-Midad, Juz. 1, Uk. 203.
  18. ↑ Shaikh Tusi, Al-Amali, Uk. 568.
  19. ↑ Majlisi, Bihar al-Anwar, Juz. 28, Uk. 366.
  20. ↑ Labbaf, Mazlum-e Gomshodeh dar Saqifeh, Juz. 4, Uk. 149.
  21. ↑ Fakhri, Tarikh-e Tashayyu az Sadr-e Eslam ta Payan-e Dowre-ye Kholafa-ye Rashedin, Uk. 130.
  22. ↑ Kwa mfano tazama: Askari, Naqsh-e Ayesheh dar Tarikh-e Eslam, Juz. 1, Uk. 105; Amili, Al-Sahih min Sirat al-Imam Ali (a.s.), Juz. 9, Uk. 308; Baydhun, Raftarshenasi-ye Imam Ali dar Ayene-ye Tarikh, Uk. 34; Husaini Milani, Jawahir al-Kalam, Juz. 1, Uk. 337.
  23. ↑ Ja'farian, Tarikh va Sire-ye Siyasi-ye Amir-ul-Mu'minin Ali bin Abi Talib (a.s.), Uk. 19; pia tazama: Gholami, Pas az Ghorub, Uk. 187.
  24. ↑ Kwa mfano tazama: Ibn Qutayba al-Dinawari, Al-Imama wa al-Siyasa, Juz. 1, Uk. 30-33; Sultan al-Wa'idhin Shirazi, Shabha-ye Pishawar, Uk. 507-517.
  25. ↑ Tabari, Al-Mustarshid fi al-Imama, Uk. 373-384.
  26. ↑ Baladhuri, Jumal min Ansab al-Ashraf, Juz. 6, Uk. 128.
  27. ↑ Thaqafi, Al-Gharat, Juz. 1, Uk. 306.
  28. ↑ Sayyid Radhi, Nahj al-Balagha, Uk. 387-388.
  29. ↑ Madelung, Janeshin-e Hazrat-e Muhammad (s.a.w.w.), Uk. 80.
  30. ↑ Kwa mfano tazama: Hilali, Kitab Sulaym bin Qays, Uk. 40; Mas'udi, Ithbat al-Wasiyya, Uk. 146; Ayyashi, Tafsir al-Ayyashi, Juz. 2, Uk. 67.
  31. ↑ Ya'qubi, Tarikh al-Ya'qubi, Dar Sadir, Juz. 2, Uk. 124.
  32. ↑ Ibn Qutayba, Al-Imama wa al-Siyasa, Juz. 1, Uk. 30-31.
  33. ↑ Kwa mfano tazama: Safadi, Al-Wafi bi al-Wafayat, Juz. 6, Uk. 15; Dhahabi, Siyar A'lam al-Nubala, Juz. 15, Uk. 578; Ibn Hajar al-Asqalani, Lisan al-Mizan, Juz. 1, Uk. 609.
  34. ↑ Ibn Qutayba al-Dinawari, Al-Imama wa al-Siyasa, Juz. 1, Uk. 31.
  35. ↑ Mas'udi, Ithbat al-Wasiyya, Uk. 146.
  36. ↑ Baydhun, Raftarshenasi-ye Imam Ali dar Ayene-ye Tarikh, Uk. 40-41.
  37. ↑ Tabari, Tarikh al-Umam wa al-Muluk, Beirut, Juz. 3, Uk. 209.
  38. ↑ Ibn Shahrashub, Al-Manaqib, Nashr Allama, Juz. 1, Uk. 263; Gholami, Pas az Ghorub, Uk. 192.
  39. ↑ Baladhuri, Ansab al-Ashraf, Dar al-Ma'arif, Juz. 1, Uk. 587.
  40. ↑ Sayyid Murtadha, Al-Shafi fi al-Imama, Juz. 3, Uk. 243-244.
  41. ↑ Shaikh Tusi, Talkhis al-Shafi, Juz. 3, Uk. 79.
  42. ↑ Ja'farian, Hayat-e Fekri va Siyasi-ye Imaman-e Shia, Uk. 53.
  43. ↑ Jawhari Basri, Al-Saqifa wa Fadak, Maktabat Ninawa al-Haditha, Uk. 69.
  44. ↑ Ya'qubi, Tarikh al-Ya'qubi, Dar Sadir, Juz. 2, Uk. 126.
  45. ↑ Tabari, Al-Mustarshid fi al-Imama, Uk. 370-373.
  46. ↑ Kwa mfano tazama: Bukhari, Sahih al-Bukhari, Juz. 6, Uk. 396-397; Ibn Hanbal, Fadha'il al-Sahaba, Juz. 1, Uk. 336; Qushayri, Sahih Muslim, Juz. 3, Uk. 1381; Ibn Abd al-Barr, Al-Isti'ab, Juz. 3, Uk. 973; Ibn Taymiyya, Minhaj al-Sunna al-Nabawiyya, Juz. 5, Uk. 490 na Juz. 8, Uk. 293.
  47. ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahj al-Balagha, Maktabat al-Mar'ashi, Juz. 11, Uk. 111-113.
  48. ↑ Ridha, Tafsir al-Manar, Juz. 8, Uk. 224; Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahj al-Balagha, Maktabat al-Mar'ashi, Juz. 11, Uk. 111-113.
  49. ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahj al-Balagha, Maktabat al-Mar'ashi, Juz. 11, Uk. 111-113.
  50. ↑ Kinturi, Abaqat al-Anwar, Juz. 2, Uk. 287.
  51. ↑ Ura'i Momeni, "Bay'at-e Imam Ali Ba Kholafa", Uk. 166.
  52. ↑ Hilali, Kitab Sulaym bin Qays al-Hilali, Uk. 45; Bukhari, Sahih al-Bukhari, Juz. 6, Uk. 396.
  53. ↑ Baladhuri, Ansab al-Ashraf, Dar al-Ma'arif, Juz. 1, Uk. 585.
  54. ↑ Ibn Kathir, Al-Bidaya wa al-Nihaya, Dar al-Fikr, Juz. 5, Uk. 249; Ibn Asakir, Tarikh Madinat Dimashq, Juz. 30, Uk. 277.
  55. ↑ Ibn Abd Rabbih, Al-Iqd al-Farid, Juz. 5, Uk. 14.
  56. ↑ Shaikh Mufid, Silsilat Mu'allafat al-Shaikh al-Mufid, Juz. 2, Uk. 56.
  57. ↑ Ibn Kathir, Al-Bidaya wa al-Nihaya, Dar al-Fikr, Juz. 6, Uk. 302.
  58. ↑ Tabari, Tarikh al-Umam wa al-Muluk, Beirut, Juz. 3, Uk. 207; Mas'udi, Ithbat al-Wasiyya, Uk. 146.
  59. ↑ Baladhuri, Ansab al-Ashraf, Dar al-Ma'arif, Juz. 1, Uk. 586; Ibn Abd al-Barr, Al-Isti'ab, Juz. 3, Uk. 974.
  60. ↑ Ya'qubi, Tarikh al-Ya'qubi, Dar Sadir, Juz. 2, Uk. 126.
  61. ↑ Jawhari Basri, Al-Saqifa wa Fadak, Maktabat Ninawa al-Haditha, Uk. 61.
  62. ↑ Mas'udi, Muruj al-Dhahab, Juz. 2, Uk. 309; Ibn Qutayba al-Dinawari, Al-Imama wa al-Siyasa, Juz. 1, Uk. 31.
  63. ↑ Tabari, Tarikh al-Umam wa al-Muluk, Beirut, Juz. 3, Uk. 208.

Vyanzo

  • Amili, Sayyid Ja'far Murtadha. Al-Sahih min Sirat al-Imam Ali (a.s). Beirut: Al-Markaz al-Islami li al-Dirasat, 1430 AH/2009 M.
  • Askari, Murtadha. Naqsh-e Ayesheh dar Tarikh-e Eslam. Qum: Mu'assasa-ye Elmi Farhangi Allama Askari, 1390 SH/2011 M.
  • Ayyashi, Muhammad bin Mas'ud. Tafsir al-Ayyashi. Utafiti: Sayyid Hashim Rasuli Mahallati. Tehran: Al-Matba'at al-Ilmiyya, Chapa ya kwanza, 1380 AH/1959 M.
  • Baladhuri, Ahmad bin Yahya. Ansab al-Ashraf. Misri: Dar al-Ma'arif, B.T.
  • Baladhuri, Ahmad bin Yahya. Jumal min Ansab al-Ashraf. Beirut: Dar al-Fikr, 1417 AH/1996 M.
  • Baydhun, Ibrahim. Raftarshenasi-ye Imam Ali dar Ayene-ye Tarikh. 1379 SH/2000 M.
  • Bukhari, Muhammad bin Isma'il. Sahih al-Bukhari. Cairo, Jamhuriya ya Misri: Wizara ya Wakfu. Baraza Kuu la Masuala ya Kiislamu. Kamati ya Kuhuisha Vitabu vya Sunna, 1410 AH/1989 M.
  • Dhahabi, Muhammad bin Ahmad. Siyar A'lam al-Nubala. Beirut: Mu'assasat al-Risala, 1405 AH/1984 M.
  • Fakhri, Muhammad. Tarikh-e Tashayyu az Sadr-e Eslam ta Payan-e Dowre-ye Kholafa-ye Rashedin. Mashhad: Iliya Fakhr, 1388 SH/2009 M.
  • Gholami, Yusuf. Pas az Ghorub. Qum: Najm al-Huda, 1388 SH/2009 M.
  • Hashemi, Sayyid Shafi'i. Barresi-ye Bay'at-e Hazrat-e Imam Ali (a.s) Ba Kholafa. Qum: Athar-e Nafis, 1390 SH/2011 M.
  • Hilali, Sulaym bin Qays. Kitab Sulaym bin Qays al-Hilali. Tehran: Mu'assasat al-Ba'tha, 1407 AH/1986 M.
  • Husaini, Alireza. Majera-ye Bay'at. Qum: Dalil-e Ma, 1389 SH/2010 M.
  • Husaini Milani, Ali. Jawahir al-Kalam fi Ma'rifat al-Imama wa al-Imam. Qum: Al-Haqa'iq, 1389 SH/2010 M.
  • Ibn Abd al-Barr, Yusuf bin Abdullah. Al-Isti'ab fi Ma'rifat al-Ashab. Beirut: Dar al-Jil, 1412 AH/1991 M.
  • Ibn Abd Rabbih, Ahmad bin Muhammad. Al-Iqd al-Farid. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1407 AH/1986 M.
  • Ibn Abi al-Hadid, Abdul Hamid bin Hibatullah. Sharh Nahj al-Balagha. Qum: Maktabat Ayatullah al-Udhma al-Mar'ashi al-Najafi, B.T.
  • Ibn Asakir, Ali bin Husain. Tarikh Madinat Dimashq. Beirut: Dar al-Fikr, 1415 AH/1994 M.
  • Ibn Atiyya, Muqatil. Abha al-Midad fi Sharh Mu'tamar Ulama' Baghdad. Beirut: Al-A'lami li al-Matbu'at, 1423 AH/2002 M.
  • Ibn Hajar al-Asqalani, Ahmad bin Ali. Lisan al-Mizan. Beirut: Dar al-Basha'ir al-Islamiyya, 2002 M.
  • Ibn Hanbal, Ahmad bin Muhammad. Fadha'il al-Sahaba. Beirut: Mu'assasat al-Risala, 1403 AH/1982 M.
  • Ibn Hazm, Ali bin Ahmad. Al-Fasl fi al-Milal wa al-Ahwa' wa al-Nihal. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1416 AH/1995 M.
  • Ibn Kathir, Isma'il bin Umar. Al-Bidaya wa al-Nihaya. Beirut: Dar al-Fikr, B.T.
  • Ibn Maytham al-Bahrani, Maytham bin Ali. Al-Najat fi al-Qiyama fi Tahqiq Amr al-Imama. Qum: Majma' al-Fikr al-Islami, 1417 AH/1996 M.
  • Ibn Qutayba al-Dinawari, Abdullah bin Muslim. Al-Imama wa al-Siyasa. Beirut: Dar al-Adhwa', 1410 AH/1989 M.
  • Ibn Shahrashub, Muhammad bin Ali. Al-Manaqib. Qum: Nashr Allama, B.T.
  • Ibn Taymiyya al-Harrani, Ahmad bin Abdul Halim. Minhaj al-Sunna al-Nabawiyya. Jami'at al-Imam Muhammad bin Sa'ud al-Islamiyya, 1406 AH/1985 M/1986 M.
  • Ja'fari, Muhammad Taqi. Tarjomeh va Tafsir-e Nahj al-Balagha. Tehran: Daftar Nashr Farhang Islami, 1376 SH/1997 M.
  • Ja'farian, Rasul. Hayat-e Fekri va Siyasi-ye Imaman-e Shia. Qum: Ansariyan, 1381 SH/2002 M.
  • Ja'farian, Rasul. Tarikh-e Kholafa. Qum: Dalil-e Ma, 1380 SH/2001 M.
  • Ja'farian, Rasul. Tarikh va Sire-ye Siyasi-ye Amir-ul-Mu'minin Ali bin Abi Talib (a.s). Qum: Dalil-e Ma, 1380 SH/2001 M.
  • Jawhari Basri, Ahmad bin Abdul Aziz. Al-Saqifa wa Fadak. Maktabat Ninawa al-Haditha, B.T.
  • Khwaja Nasiruddin Tusi, Muhammad bin Muhammad. Ali (a.s) Mizan al-Haqq. Tehran: Markaz Farhangi Intisharati Munir, 1386 SH/2007 M.
  • Khwandamir, Ghiyathuddin bin Humamuddin. Tarikh-e Habib al-Siyar. Tehran: Khayyam, 1380 SH/2001 M.
  • Kinturi, Mir Hamid Husain. Abaqat al-Anwar. Qum: Gholamreza Maulana Borujerdi, 1404 AH/1983 M.
  • Kurani, Ali. Sirenaymeh-ye Amir al-Mu'minin. Tehran: Chap va Nashr-e Beynolmelal, 1401 SH/2022 M.
  • Labbaf, Ali. Mazlum-e Gomshodeh dar Saqifeh. Tehran: Munir, 1385 SH/2006 M.
  • Madelung, Wilferd. Janeshin-e Hazrat-e Muhammad (s.a.w.w). Mashhad: Astan Quds Razawi. Bonyad-e Pazhuhesh-ha-ye Eslami, 1377 SH/1998 M.
  • Majlisi, Muhammad Baqir bin Muhammad Taqi. Bihar al-Anwar. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi, 1403 AH/1982 M.
  • Mas'udi, Ali bin Husain. Ithbat al-Wasiyya li al-Imam Ali bin Abi Talib. Qum: Ansariyan, 1417 AH/1996 M.
  • Mas'udi, Ali bin Husain. Muruj al-Dhahab. Qum: Dar al-Hijra, 1409 AH/1988 M.
  • Misbah Yazdi, Muhammad Taqi. Porsesh-ha va Pasokh-ha. Qum: Mu'assese-ye Amuzesh-e Pazhuheshi-ye Imam Khomeini, 1391 SH/2012 M.
  • Ridha, Muhammad Rashid. Tafsir al-Quran al-Hakim (Tafsir al-Manar). Beirut: Dar al-Ma'rifa, 1414 AH/1993 M.
  • Safadi, Khalil bin Aybak. Al-Wafi bi al-Wafayat. Beirut: Dar Ihya' al-Turath, 1420 AH/1999 M.
  • Sayyid Murtadha, Ali bin Husain. Al-Shafi fi al-Imama. Tehran: Mu'assasat al-Sadiq (a.s), 1407 AH/1986 M.
  • Sayyid Radhi, Muhammad bin Husain. Nahj al-Balagha. Usahihishaji: Subhi al-Salih. Qum: Dar al-Hijra, 1407 AH/1986 M.
  • Shaikh Mufid, Muhammad bin Muhammad. Silsilat Mu'allafat al-Shaikh al-Mufid. Beirut: Dar al-Mufid, 1414 AH/1993 M.
  • Shaikh Saduq, Muhammad bin Ali. Kamal al-Din wa Tamam al-Ni'ma. Tehran: Islamiyya, 1395 AH.
  • Shaikh Tusi, Muhammad bin Hasan. Al-Amali. Qum: Mu'assasat al-Ba'tha, 1414 AH/1993 M.
  • Shaikh Tusi, Muhammad bin Hasan. Talkhis al-Shafi. Qum: Muhibbin, 1382 SH/2003 M.
  • Sultan al-Wa'idhin Shirazi, Muhammad. Shabha-ye Pishawar dar Defa' az Harim-e Tashayyu. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya, 1379 SH/2000 M.
  • Tabari, Muhammad bin Jarir. Al-Mustarshid fi al-Imama. Tehran: Mu'assasat al-Thaqafa al-Islamiyya li Kushanpur, 1415 AH/1994 M.
  • Tabari, Muhammad bin Jarir. Tarikh al-Umam wa al-Muluk. Beirut: Bila Mchapishaji (B.M.), B.T.
  • Thaqafi, Ibrahim bin Muhammad. Al-Gharat. Tehran: Anjoman-e Athar-e Melli, 1395 AH.
  • Ura'i Momeni, Abdullah. "Bay'at-e Imam Ali (a.s) Ba Kholafa", Mawsu'at Radd Shubuhat 5: Imam Ali (a.s) 2. Tehran: Nashr-e Mash'ar, 1395 SH/2016 M.
  • Ya'qubi, Ahmad bin Ishaq. Tarikh al-Ya'qubi. Beirut: Dar Sadir, B.T.


Makala zinazohusiana

Viungo vya nje