Nenda kwa yaliyomo

Mkopo:Suluhu ya Imamu Hassan (a.s)

Ongeza viungo
Kutoka wikishia

Suluhu ya Imam Hassan (a.s) ulikuwa ni mkataba wa amani kati ya Imamu Hassan Mujtaba (a.s) na Muawiyah mnamo mwaka wa 41 Hijria / 661 Miladia, ambao ulifanyika baada ya kutokea kwa vita kati ya pande hizo mbili na kupelekea Imam Hassan (a.s) kulazimika kuachia madaraka ya ukhalifa. Chanzo cha vita hivyo kilikuwa ni kukataa kwa Muawiyah kumbai Imam Hassan (a.s) kama khalifa wa Waislamu. Wanahistoria wametaja sababu zilizomfanya Imam Hassan (a.s) kukubali suluhu hiyo kuwa ni pamoja na: kuregea na kulegalega kwa wafuasi wake, usaliti wa majenerali wa jeshi lake, na hatari ya Khawarij. Kwa mujibu wa wanahistoria wa Shia, Imam Hussein (a.s) alimfuata kaka yake, Imam Hassan (a.s), kwa kuwalingania watu kwenye suluhu na akiona jambo hilo lina umuhimu mkubwa kuliko vita. Vyanzo vya kihistoria vinaonyesha kuwa vipengele vya mkataba huo vilijumuisha: kufanya kazi kwa mujibu wa Kitabu cha Mwenyezi Mungu na Sunnah za Mtume (s.a.w.w), kutomteua mrithi yeyote baada ya kifo cha Muawiyah, kuacha kumtukana Imam Ali (a.s), na kulinda maisha na usalama wa Washia.

Baada ya suluhu hiyo, kundi la Washia kama vile Suleiman bin Surad na Hujr bin Adi walionyesha masikitiko nicotine kutoridhishwa kwao, na baadhi yao walimwita Imam (a.s) kuwa ni "Mudhillu al-Mu'minin" (Mnyongezaji wa Waumini). Ripoti za kihistoria zinaeleza kuwa Muawiyah hakutekeleza hata kipengele kimoja cha mkataba huo wa amani, nicotine aliwaua Washia wengi. Vilevile alimteua mwanawe Yazid kuwa mrithi wake nicotine hakuacha kumtukana Imam Ali (a.s). Kwa upande wao, Ahlus Sunnah wakitegemea riwaya ya utabiri wa Mtume (s.a.w.w) kuhusu kuungana kwa Waislamu kupitia mikono ya Imam Hassan (a.s), wanamchukulia yeye kama mtu wa amani nicotine wamemsifu sana kwa kukubali suluhu nicotine kukomesha vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Umuhimu na Nafasi yake

Suluhu ya Imam Hassan (a.s) na Muawiyah inasemekana kuwa ndio tukio muhimu na la hatari zaidi katika maisha ya Imam Hassan (a.s). Suluhu hii ilipelekea yeye kuondolewa kwa nguvu kwenye ukhalifa wa Kiislamu, jambo lililoibua mijadala na mapingamizi mengi.[1] Kwa mujibu wa Sayyid Ali Khamenei, mwandishi wa kitabu cha Ensane 250 Sale, suluhu ya Imam Hassan (a.s) katika ulimwengu wa sasa ni marejeo muhimu ya mazungumzo ya kisiasa na kijamii.[2] Wanahistoria wanaeleza kuwa vipengele vya mkataba huo vilimnyima Muawiyah upendeleo wowote na havikumtambua kama khalifa wa Waislamu;[3] hata hivyo, suluhu hii aliyolazimishwa Imam (a.s)[4] ilisababisha ukhalifa kuhama kutoka kwa Ahlu al-Bayt wa Mtume (s.a.w.w) na kwenda kwa Bani Umayya.[5] Ahlus Sunnah wakitegemea riwaya ya utabiri wa Mtume (s.a.w.w) juu ya kuungana kwa Waislamu kupitia Imam Hassan (a.s),[6] wamemsifu kwa kukubali amani na Muawiyah na kukomesha vita vya wenyewe kwa wenyewe miongoni mwa Waislamu.[7] Katika vyanzo mbalimbali, mwaka uliofanyika suluhu hiyo unajulikana kama "Aam al-Jama'ah" (Mwaka wa Umoja).[8]


Kulingana na mwanahistoria al-Qurashi, kuna ikhitilafu kuhusu wakati hususa wa suluhu hiyo; baadhi wanataja kuwa ilikuwa mwezi wa Rabiul Awwal mnamo mwaka wa 41.Q / 661.M, wengine wanasema Rabiuth Thani, na wengine Jamadil Awwal.[9] Mwanahistoria huyu, akinukuu vyanzo vya kuaminika, ameeleza kuwa eneo la mkataba huo lilikuwa katika viunga vya Maskan na akasema kuwa kanuni za suluhu hiyo zilitangazwa na kutekelezwa mbele ya umati mkubwa wa watu wa Iraq na Shamu.[10]


Mtazamo wa Imam Hussein (a.s) kuhusu Suluhu

Baadhi ya vyanzo vya Ahlus Sunnah vinamwonyesha Imam Hussein (a.s) kama mtu aliyepinga suluhu hiyo;[11] ilhali wanahistoria wa Shia kama vile Mehdi Pishvai na Rasul Jafarian wanaamini kwamba Imam Hussein (a.s) aliona amani kuwa bora kuliko vita na aliwalingania watu kumfuata Imam Hassan (a.s). Isitoshe, alibaki katika msimamo huo hadi mwisho wa maisha ya Imam Hassan (a.s) na kwa muda wa miaka kumi hadi kumi na moja baada ya kuuawa kwake shahidi.[12] Hata pale Washia wenye msimamo mkali walipotaka uongozi wa Imam Hussein (a.s), aliwasihi wajiepushe na mapinduzi.[13] Kwa mujibu wa Sayyid Ali Khamenei, mwandishi wa kitabu cha Ensane 250 Saleh, suluhu ya Imam Hassan (a.s) ilifanyika kwa usaidizi na uungaji mkono wa Imam Hussein (a.s); hata katika kujibu mapingamizi ya mmoja wa wafuasi wa Imam Hassan (a.s), Imam Hussein (a.s) alitetea uamuzi huo kwa dhati, kwa hiyo haiwezi kusemwa kuwa kama Imam Hussein (a.s) angekuwa mahali pa Imam Hassan (a.s) suluhu hii isingefanyika.[14]


Kuvunja Ahadi kwa Muawiyah

Katika vyanzo mengi imetajwa kuwa Muawiyah hakutekeleza vipengele vya mkataba wa amani.[15] Kulingana na Maqdisi, mwanahistoria wa karne ya sita, Muawiyah aliingia Kufa baada ya suluhu na akawaambia watu katika hotuba yake: "Masharti yote niliyoweka nayafuta, na ahadi zote nilizotoa nazikanyaga chini ya nyayo zangu."[16] Aliwaua Washia wengi wa Imam Ali (a.s) akiwemo Amr bin Hamiq na Hujr bin Adi[17] na akamteua mwanawe Yazid kuwa mrithi wake.[18] Kwa mujibu wa Ibn al-Atheer, mwanahistoria wa karne ya saba, Muawiyah hakutoa hata kodi ya Darabgerd kwa Imam Hassan (a.s), ambayo kulingana na mkataba wa suluhu alipaswa kumpa.[19]

Kulingana na Sayyid Muhsin al-Amin katika kitabu cha A'yan al-Shia, mwaka mmoja baada ya mkataba wa suluhu, Muawiyah aliamuru magavana wake kwamba mtu yeyote atakayesimulia fadhila za Imam Ali (a.s) na familia yake, ahukumiwe. Makhatibu kwenye mimbari walianza kumlaani Ali (a.s) nicotine Ahlu al-Bayt wake. Watu wa Kufa walipata shida kubwa kwa sababu ya wingi wa Washia waliokuwepo hapo. Muawiyah alimteua Ziyad bin Sumayyah kutawala Kufa nicotine Basra, ambapo aliwatesa, akawahamisha nicotine kuwaua Washia ili kuwang'oa kabisa katika ardhi ya Iraq.[20]


Mitazamo na Mituko dhidi ya Mkataba wa Suluhu

Kama ilivyoripotiwa na al-Qurashi katika kitabu cha Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), baada ya suluhu ya Imam Hassan (a.s), kundi la Washia kama vile Sulayman bin Surad na Hujr bin Adi walionyesha masikitiko na kutoridhishwa kwao[21] na hata baadhi yao walimlaumu Imam (a.s) na kumwita "Mudhillu al-Mu'minin" (Mnyongezaji wa Waumini).[22] Bila shaka, tofauti na Makhariji, kutoridhika huku hakukupelekea upinzani wa kivitendo dhidi ya Imam (a.s)[23] na Imam (a.s) katika kujibu maswali na mapingamizi, alisisitiza udharura wa kushikamana na uamuzi huo na akataja sababu ya suluhu yake kuwa ni sawa na sababu ya Suluhu ya Hudaybiyyah, na akalinganisha hekima ya jambo hilo na hekima ya matendo ya Khidhr (a.s) katika kisa cha kusafiri kwake na Nabii Musa (a.s).[24]


Mazingira ya Kukubali Suluhu

Kulingana na ripoti ya Ibn A'tham Kufi, mwanahistoria wa karne ya nne Hijria, baada ya kuuawa shahidi Imam Ali (a.s), watu wa Iraq walimwomba Imam Hassan (a.s) wambai; lakini Imam (a.s) alikataa kukubali baiat hiyo isipokuwa kwa sharti kwamba wapigane na yeyote atakayepigana naye, na kama akifanya suluhu nao pia wafanye suluhu.[25] Baada ya kukubali sharti hilo, Imam (a.s) alipokea baiat yao.[26]

Katika baadhi ya tafiti, suluhu ya Imam Hassan (a.s) inatathminiwa katika muktadha wa Gharat za Muawiyah (mashambulizi ya unyang'anyi); kwani kutokana na uporaji, hofu na vitisho vilivyosababishwa na majeshi ya Muawiyah miongoni mwa Waislamu, wafuasi wa kweli wa Imam Hassan (a.s) waliotaka kumsaidia walikuwa wachache sana.[27]


Mawasiliano ya Barua kabla ya Kuanza kwa Mapambano

Hapo awali, Imam alimwandikia Muawiyah barua kadhaa akijaribu kumfanya ajisalimishe na kumtii,[28] lakini barua hizo hazikuzaa matunda na Muawiyah, baada ya kufanya vitimbi na hila nyingi, aliondoka na jeshi lake kwenda kupigana na Imam (a.s).[29] Kulingana na Rasul Jafarian, mtafiti wa kihistoria, Imam (a.s) alikuwa akijua vyema kwamba Muawiyah asingejisalimisha kupitia barua hizo, lakini kwake ilikuwa muhimu kuwa barua hizo zibaki kama hati na ushahidi wa kihistoria.[30] Baada ya jeshi la Muawiyah kuanza kusonga mbele, Imam (a.s) alituma jeshi lenye askari elfu kumi na mbili chini ya uongozi wa Ubaydullah bin Abbas ili kwenda kukabiliana na Muawiyah.[31]


Kuzagaa kwa Habari ya Suluhu

Kulingana na Dinawari, mwanahistoria wa karne ya tatu Hijria, Muawiyah alimtuma Abdullah bin Amir akiwa na jeshi kwenda mji wa Anbar ili asonge mbele kuelekea Madain. Imam Hassan (a.s), baada ya kuona hali hiyo, aliondoka yeye mwenyewe kuelekea Madain.[32] Jeshi la Imam (a.s) lilikuwa limeundwa na Washia waongofu na waaminifu, Khawarij, wapenda dunia, watu wenye kutafuta fursa, na kundi la watu wenye taasubi za kikabila.[33] Imam (a.s) alipofika katika mji wa Sabat na kuona kulegalega kwa wafuasi wake, alipiga kambi hapo na kutoa hotuba.[34] Kulingana na Jafarian, wanahistoria wote akiwemo Dinawari na Baladhuri wameeleza kuwa Imam (a.s) alizungumza katika hotuba yake kwa namna iliyoashiria mwelekeo wa amani, jambo ambalo lilipelekea Makhariji kumshambulia na wafuasi wake kumkimbia.[35] Hata hivyo, Jafarian anapinga riwaya hii akitegemea kitabu cha Tarikh ya Yaqubi.[36] Yaqubi anaandika kuwa Muawiyah alituma Mughirah bin Shu'bah na Abdullah bin Amir kwenda kwa Imam kwa ajili ya mazungumzo ya amani; lakini baada ya kurejea, ili kuwachochea Makhariji, walisambaza uvumi na shaiha kuwa Imam (a.s) amekubali suluhu, na uvumi huo ulileta wasiwasi mkubwa jeshini na kusababisha matukio ya Madain.[37] Baada ya kuondoka Sabat, Imam (a.s) alielekea Madain ambapo njiani mtu mmoja miongoni mwa Makhariji alimjeruhi mguuni kwa kutumia jambia, na Imam Hassan (a.s) aliingia Madain akiwa na jeraha kubwa.[38]


Wakati Ubaidullah bin Abbas aliposimama kukabiliana na jeshi la Muawiyah, Muawiyah alimtuma Abd al-Rahman bin Samurah na kusambaza madai ya uongo kuwa Imam Hassan (a.s) amekubali suluhu, na pamoja na kuahidi zawadi na ujira mkubwa, alifanikiwa kumvuta Ubaydullah upande wake.[39] Baada ya kuondoka kwa Ubaydullah, sehemu kubwa ya jeshi la Iraq ilijiunga na Muawiyah[40] na Qays bin Sa'd akachukua nafasi ya Ubaydullah kama kiongozi.[41] Mwanahistoria wa karne ya tatu Hijria, Yaqubi, amepokea riwaya kuwa Muawiyah alikuwa akituma watu kwenye jeshi la Imam (a.s) kusambaza uvumi kuwa Qays bin Sa'd amekubali suluhu, na huku akituma watu wengine kwenye jeshi la Qays kusambaza uvumi kuwa Imam Hassan (a.s) amefanya suluhu na Muawiyah.[42] Vilevile walisambaza habari za uongo huko Madain kuwa kiongozi wa jeshi la Imam (a.s), Qays bin Sa'd, ameuawa ili kusababisha mtikisiko na kuregea kwa jeshi la Imam (a.s).[43] Kulingana na Jafarian, Muawiyah kwa kusambaza uvumi huo huko Kufa, Sabat na kwenye uwanja wa vita, aliwafanya watu wa Kufa waamini kuwa kila kitu kimekwisha.[44]


Kukubali Suluhu

Kulingana na ripoti ya Sheikh Mufid katika kitabu cha Al-Irshad, baada ya Imam Hassan (a.s) kujeruhiwa huko Madain, viongozi wa Kufa walimwandikia Muawiyah barua kwa siri na kumuahidi kuwa wangemkabidhi Imam kwake au kumfanyia mauaji ya kigaidi.[45] Katika kipindi hicho, Imam (a.s) alipata habari kuwa kiongozi wa jeshi lake, Ubaydullah bin Abbas, amejiunga na Muawiyah baada ya kupokea rushwa.[46] Baada ya matukio haya, Muawiyah alituma barua kwa Imam (a.s) akipendekeza suluhu, na pamoja na barua hiyo, alituma maandishi ya baadhi ya wafuasi wa Imam (a.s) ambao walikuwa wameafikiana kumbai Muawiyah na kumkabidhi Imam Hassan (a.s) kwake.[47] Imam (a.s) aliwaambia wafuasi wake kuwa Muawiyah ametoa pendekezo ambalo linapingana na utukufu pamoja na malengo yetu. Kama mko tayari kuuawa shahidi katika njia ya Mwenyezi Mungu, basi tujibu kwa upanga; na kama mnataka uzima na starehe ya dunia, basi tukubali pendekezo lake. Watu walipiga kelele wakisema: "Tunataka uzima na salama!"[48]


Ibnu Jawzi, mmoja wa wanachuoni wa Ahlu Sunna (aliefariki: 654.Q / 1256.M), anaamini kwamba Imam Hassan (a.s) alipoona watu wamemkimbia, na watu wa Iraq wana ikhitilafu naye, na watu wa Kufa wamemsaliti, alielekea kukubali suluhu.[49] Jafarian, mtafiti wa kihistoria, katika kuchambua sababu za kukubali amani anaandika kuwa Imam (a.s) alikuwa na uwezo wa kupigana akiwa na jeshi dogo na kuuawa shahidi; lakini jambo ambalo hakulipokea lilikuwa ni umwagaji damu usio na tija na wenye matokeo yasiyojulikana. Kwa hiyo, suluhu ilikuwa ni njia ya kuinusuru ardhi ya Iraq dhidi ya uporaji na unyang'anyi.[50] Sayyid Ali Khamenei, mwandishi wa kitabu cha Ensane 250 Saleh, anaamini kwamba kuuawa katika mazingira fulani ndiko kunakoitwa shahada, na mazingira hayo hayakuwepo katika zama za Imam Hassan (a.s), na kama angeuawa siku hiyo asingekuwa amewatengenezea mazingira ya kuitwa shahidi.[51] Kulingana naye, katika mazingira ya vita, Imam Hassan (a.s) pengine angeuawa na wafuasi wake mwenyewe, na Muawiyah angepata mwanya wa kudai kuwa aliuawa na wafuasi wake, na kisha kuangamiza Washia wote pamoja na masahaba wa Imam Ali (a.s).[52]

Mkataba wa Suluhu na Vipengele Vyake

Pishvai, mtafiti wa kihistoria, anaamini kwamba kila mwanahistoria ameashiria sehemu fulani ya masharti ya mkataba wa amani, na kwa kukusanya masharti hayo yote, mtu anaweza kupata picha kamili kiasi ya matini ya mkataba huo.[53] Kulingana na ripoti ya Ibn A'tham (aliefariki: 320.Q / 932.M), Muawiyah alisaini karatasi nyeupe tupu na kumkabidhi Abdullah bin Nawfal, mjumbe wa Imam (a.s), ili Imam (a.s) aandike sharti lolote alitakalo ndani yake.[54] Miongoni mwa masharti ya Imam (a.s) yaliyotajwa katika vyanzo mbalimbali, ni pamoja na: kuhakikisha usalama wa watu na familia ya Ahlu al-Bayt wa Mtume (s.a.w.w), kutomteua mrithi yeyote baada ya kifo cha Muawiyah,[55] kushikamana na Kitabu cha Mwenyezi Mungu na Sunnah za Mtume (s.a.w.w),[56] na kuacha kutukana pamoja na kumlaani Amir al-Mu'minin (a.s) katika swala za kila siku na nyakati nyinginezo.[57]


Jafarian, mtafiti wa kihistoria, akitegemea vyanzo mbalimbali, amezungumzia sharti la ukhalifa kurudi kwa Imam (a.s) baada ya kifo cha Muawiyah.[58] Baadhi ya vyanzo vimeripoti kuwa Imam (a.s) pia aliomba Baitul Mal ya Kufa yenye thamani ya milioni tano, kodi ya Darabgerd ya Fars[59] na kodi ya Ahvaz[60] kuwa miongoni mwa vipengele vya mkataba wa suluhu. Kulingana na Dinawari katika kitabu cha Akhbar al-Tiwal, Imam (a.s) aliomba kuwa kila mwaka kiasi cha milioni mbili za dirhamu kilipwe pia kwa mdogo wake, Imam Hussein (a.s), na Bani Hashim wawe na kipaumbele cha kupokea ruzuku na rasilimali kabla ya Bani Abd Shams (Bani Umayya).[61] Jafarian, mchambuzi wa kihistoria, akitegemea baadhi ya vyanzo vya kihistoria, haoni usahihi wa masharti haya ya kifedha ya mkataba wa amani yaliyotajwa katika masdar mbalimbali.[62] Mwanahistoria Ibn A'tham anataja kuwa kufanya kazi kwa mujibu wa mwendo wa Makhalifa Wema kulikuwa miongoni mwa masharti ya mkataba huo; ilhali sharti hili halikutajwa katika vyanzo vya kihistoria.[63]

Sababu za Kukubali Suluhu

Wanahistoria na wafanya-hadithi wanaamini kwamba sababu za kukubali suluhu zilijumuisha kulinda na kuhifadhi dini,[64] kusalimisha maisha ya Imam (a.s) na familia yake,[65] kuhifadhi maisha ya Washia,[66] kuregea na kulegalega kwa wafuasi katika kupigana na Muawiyah,[67] usaliti wa majenerali,[68] na hatari ya Makhariji.[69]


Kulingana na Sheikh Saduq, Muawiyah alimuahidi Ash'ath bin Qays pamoja na watu wengine kiasi cha dirhamu laki mbili na uongozi wa Shamu kwa ajili ya kumuua Imam Hassan (a.s); kwa sababu hiyo, Imam (a.s) alikuwa akivaa vazi la chuma la vita (diraya) ili kujilinda na alikuwa akijiepusha na mikusanyiko ya watu, kiasi kwamba katika swala moja alipigwa mishale lakini hakupata madhara yoyote; hata hivyo, alikuja kujeruhiwa huko Sabat na mtu mmoja miongoni mwa Makhariji.[70] Dinawari, mwanahistoria wa karne ya tatu Hijria, anasimulia kwamba Imam Hassan (a.s) alimweleza Hujr bin Adi kuwa sababu ya suluhu hiyo ni mwelekeo wa watu kutaka amani na kutokuwa na hamu ya vita, na kwamba amekubali suluhu hiyo ili kulinda maisha ya Washia na kuzuia umwagaji damu.[71]

Sheikh Saduq, miongoni mwa wanachuoni wa Shia wa karne ya nne Hijria, amepokea riwaya kutoka kwa Imam Hassan (a.s) kwamba kuendelea kwa vita kungepelekea kuangamia kabisa kwa Washia.[72] Ibn Arabi, mfasiri wa karne ya sita, anaamini kwamba moja ya sababu za suluhu ya Imam Hassan (a.s) ni pale alipoona kuwa Makhariji wamemzunguka pande zote; na kwamba kama angepigana na Muawiyah, Makhariji wangetawala ardhi hizo, na kama angeingia kwenye mapambano dhidi ya Makhariji, basi Muawiyah angemshinda na kumshikilia.[73]


Mehdi Pishvai, katika kuchambua suluhu ya Imam Hassan (a.s), anaeleza kuwa baada ya kusikika kwa habari za kukabiliana kwa jeshi la Imam Hassan (a.s) na jeshi la Muawiyah, viongozi wa Dola ya Rumi ya Mashariki ambao walikuwa adui wa pande zote mbili, walichukua uamuzi wa kushambulia ardhi za Kiislamu. Muawiyah baada ya suluhu na kupata habari juu ya kusonga mbele kwa jeshi la Rumi, kutokana na kutokuwa na uwezo wa kukabili nguvu kama hiyo, alisaini mkataba wa amani na Dola ya Rumi ya Mashariki na akajitolea kuwalipa kiasi cha laki moja za dinari za kisheria. Matokeo yake, kama vita vingetokea, Dola ya Rumi ndio ungekuwa mshindi wa medani hiyo, na si Imam Hassan (a.s) wala Muawiyah.[74]

Rejea

  1. ↑ Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 116.
  2. ↑ Khamenei, Ensane 250 Saleh, Uk. 113-117.
  3. ↑ Majma' al-Alami li-Ahl al-Bayt, Pishvayane Hedayat Sebte Akbar Imam Hassan Mojtaba (a.s), Juzuu 4, Uk. 196.
  4. ↑ Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 118.
  5. ↑ Aal Yasin, Sulh al-Hassan (a.s), Uk. 39.
  6. ↑ Ibn Kathir, Al-Bidayah wa al-Nihayah, Beirut, Juzuu 8, Uk. 16; Dhahabi, Tarikh al-Islam, Juzuu 4, Uk. 7.
  7. ↑ Ibn Arabi, Ahkam al-Qur'an, Juzuu 4, Uk. 1719; Ibn Kathir, Al-Bidayah wa al-Nihayah, Beirut, Juzuu 8, Uk. 16.
  8. ↑ Asqalani, Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahabah, Juzuu 6, Uk. 120; Ibn Kathir, Al-Bidayah wa al-Nihayah, Beirut, Juzuu 8, Uk. 21; Shushtari, Ihqaq al-Haqq wa Izhaq al-Batil, Juzuu 33, Uk. 542.
  9. ↑ Qurashi, Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), Juzuu 2, Uk. 231.
  10. ↑ Qurashi, Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), Juzuu 2, Uk. 230.
  11. ↑ Ibn Asakir, Tarikh Madinat Dimashq, Juzuu 13, Uk. 267; Al-Tabaqat al-Kubra, Juzuu 10, Uk. 331; Ibn Jawzi, Tadhkirah al-Khawass, Uk. 180.
  12. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 157; Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 147.
  13. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 157.
  14. ↑ Khamenei, Ensane 250 Saleh, Uk. 117.
  15. ↑ Maqrizi, Imta' al-Asma', Juzuu 5, Uk. 360; Amin, A'yan al-Shia, Juzuu 1, Uk. 27; Ibn al-Atheer, Al-Kamil fi al-Tarikh, Juzuu 3, Uk. 405.
  16. ↑ Maqdisi, Al-Bad' wa al-Tarikh, Maktabah al-Thaqafah al-Diniyyah, Juzuu 5, Uk. 237.
  17. ↑ Qurashi, Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), Juzuu 2, Uk. 186.
  18. ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahj al-Balaghah, Juzuu 16, Uk. 17.
  19. ↑ Ibn al-Atheer, Al-Kamil fi al-Tarikh, Juzuu 3, Uk. 405.
  20. ↑ Amin Amili, A'yan al-Shia, Juzuu 1, Uk. 27.
  21. ↑ Qurashi, Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), Juzuu 2, Uk. 265.
  22. ↑ Qurashi, Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s), Juzuu 2, Uk. 269.
  23. ↑ Jafri, Tashayyu' dar Masire Tarikh, Uk. 186.
  24. ↑ Sheikh Saduq, Ilal al-Shara'i, Juzuu 1, Uk. 211.
  25. ↑ Ibn A'tham Kufi, Al-Futuh, Juzuu 4, Uk. 283.
  26. ↑ Ibn A'tham Kufi, Al-Futuh, Juzuu 4, Uk. 283.
  27. ↑ Moghniyeh, Al-Shia wa al-Hakimun, Uk. 56; Rahimi, "Naqsh-e Gharat dar Tasri'-e Solh-e Imam Hassan", Uk. 82.
  28. ↑ Isfahani, Maqatil al-Talibiyyin, Beirut, Uk. 63-68.
  29. ↑ Mofid, Al-Irshad fi Ma'rifat Hujaj Allah ala al-Ibad, Juzuu 2, Uk. 9.
  30. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 138.
  31. ↑ Isfahani, Maqatil al-Talibiyyin, Beirut, Uk. 71.
  32. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 216.
  33. ↑ Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 122.
  34. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 216.
  35. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 143.
  36. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 143.
  37. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 143.
  38. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 217.
  39. ↑ Baladhuri, Ansab al-Ashraf, Juzuu 3, Uk. 37.
  40. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 144.
  41. ↑ Baladhuri, Ansab al-Ashraf, Juzuu 3, Uk. 38.
  42. ↑ Yaqubi, Tarikh al-Yaqubi, Beirut, Juzuu 2, Uk. 214.
  43. ↑ Tabari, Tarikh al-Umam wa al-Muluk, Juzuu 5, Uk. 159.
  44. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 145.
  45. ↑ Mufid, Al-Irshad fi Ma'rifat Hujaj Allah ala al-Ibad, Juzuu 2, Uk. 12.
  46. ↑ Mufid, Al-Irshad fi Ma'rifat Hujaj Allah ala al-Ibad, Juzuu 2, Uk. 12.
  47. ↑ Mufid, Al-Irshad fi Ma'rifat Hujaj Allah ala al-Ibad, Juzuu 2, Uk. 13.
  48. ↑ Ibn al-Atheer, Al-Kamil fi al-Tarikh, Juzuu 3, Uk. 406.
  49. ↑ Ibn Jawzi, Tazkerat alKhawass, Uk. 180.
  50. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 150.
  51. ↑ Khamenei, Ensane 250 Saleh, Uk. 118.
  52. ↑ Khamenei, Ensane 250 Saleh, Uk. 122.
  53. ↑ Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 131.
  54. ↑ Ibn A'tham Kufi, AlFotuh, Juzuu 4, Uk. 290.
  55. ↑ Ibn A'tham Kufi, AlFotuh, Juzuu 4, Uk. 290-291.
  56. ↑ Atardi, Mosnade AlImam AlMojtaba Abi Mohammad AlHassan bin Ali (a.s), Uk. 322.
  57. ↑ Mofid, AlIrshad fi Ma'refat Hujaj Allah ala al-Ibad, Juzuu 2, Uk. 14.
  58. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 161.
  59. ↑ Ibn al-Atheer, Al-Kamil fi al-Tarikh, Juzuu 3, Uk. 405.
  60. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 218.
  61. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 218.
  62. ↑ Jafarian, Hayate Fekri va Siyasiye A'emmeh (a.s), Uk. 161.
  63. ↑ Atardi, Mosnade AlImam AlMojtaba Abi Mohammad AlHassan bin Ali (a.s), Uk. 322; Karaki Haeri, Tasliyat alMajalis va Zinayat alMajalis, Juzuu 2, Uk. 49; Ibn Shahr Ashub, AlManaqib, Juzuu 4, Uk. 33.
  64. ↑ Ibn Asakir, Tarikh Madinat Dimashq, Juzuu 13, Uk. 280.
  65. ↑ Tabarsi, Al-Ihtijaj ala Ahl al-Lijaj, Juzuu 2, Uk. 290.
  66. ↑ Ibn Babawayh, Ilal al-Shara'i, Juzuu 1, Uk. 211.
  67. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 220.
  68. ↑ Allamah Majlisi, Bihar al-Anwar, Juzuu 44, Uk. 60; Ibn Arabi, Ahkam al-Qur'an, Juzuu 4, Uk. 1719.
  69. ↑ Ibn Arabi, Ahkam al-Qur'an, Juzuu 4, Uk. 1719.
  70. ↑ Ibn Babawayh, Ilal al-Shara'i, Juzuu 1, Uk. 220.
  71. ↑ Dinawari, Al-Akhbar al-Tiwal, Uk. 220.
  72. ↑ Ibn Babawayh, Ilal al-Shara'i, Juzuu 1, Uk. 211.
  73. ↑ Aal Yasin, Sulh al-Hassan (a.s), Uk. 39.
  74. ↑ Pishvai, Sire Pishvayane, Uk. 118.

Vyanzo

  • Aal Yasin, Sheikh Radhi. Sulh al-Hassan (a.s). Qom: Al-Sharif al-Radi, 1373.sh / 1414.Q / 1994.M.
  • Amin Amili, Sayyid Muhsin. A'yan al-Shia. Utafiti: Hassan Amin. Beirut: Dar al-Ta'aruf lil-Matbu'at, Chapa ya Kwanza, 1403.Q / 1983.M.
  • Asqalani, Ibn Hajar. Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahabah. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah, Chapa ya Kwanza, 1415.Q / 1995.M.
  • Atardi, Azizullah. Mosnade AlImam AlMojtaba Abi Mohammad AlHassan bin Ali (a.s). Tehran: Atard, Chapa ya Kwanza, 1373.sh / 1994.M.
  • Baladhuri, Ahmad bin Yahya. Ansab al-Ashraf. Utafiti: Muhammad Baqir al-Mahmudi. Beirut: bila jina la mchapishaji, 1398.Q / 1978.M.
  • Dhahabi, Muhammad bin Ahmad. Tarikh al-Islam wa Wafayat al-Mashahir wa al-A'lam. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi, Chapa ya Pili, 1409.Q / 1989.M.
  • Dinawari, Ahmad bin Dawud. Al-Akhbar al-Tiwal. Utafiti: Abd al-Mun'im Amir. Mapitio: Jamal al-Din Shayyal. Qom: Manshurat al-Radi, 1368.sh / 1989.M.
  • Ibn Abi al-Hadid, Izz al-Din. Sharh Nahj al-Balaghah. Uhakiki: Muhammad Abu al-Fadl Ibrahim. Qom: Maktabah Ayatullah Mar'ashi Najafi, Chapa ya Kwanza, 1404.Q / 1984.M.
  • Ibn Arabi, Abu Bakr. Ahkam al-Qur'an. Utafiti: Ali Muhammad al-Bijawi. Beirut: Dar al-Jil, Chapa ya Kwanza, 1408.Q / 1988.M.
  • Ibn Asakir, Ali bin al-Hassan. Tarikh Madinat Dimashq. Utafiti: Amr bin Gharamah al-Amrawi. Beirut: Dar al-Fikr, 1415.Q / 1995.M.
  • Ibn A'tham Kufi, Ahmad. Al-Futuh. Beirut: Dar al-Adwa, 1411.Q / 1991.M.
  • Ibn al-Atheer, Ali bin Muhammad. Al-Kamil fi al-Tarikh. Beirut: Dar Sadir, 1385.Q / 1965.M.
  • Ibn Jawzi, Yusuf. Tadhkirah al-Khawass. Qom: Al-Sharif al-Radi, 1418.Q / 1998.M.
  • Ibn Kathir, Ismail bin Umar. Al-Bidayah wa al-Nihayah. Beirut: Dar al-Fikr, bila tarehe.
  • Ibn Shahr Ashub, Muhammad bin Ali. Al-Manaqib. Qom: Allamah, 1379.sh / 2000.M.
  • Isfahani, Abu al-Faraj. Maqatil al-Talibiyyin. Beirut: Dar al-Ma'rifah, bila tarehe.
  • Jafri, Husain Muhammad. Tashayyu' dar Masire Tarikh. Tehran: Daftar-e Nashr-e Farhang-e Islami, 1382.sh / 2003.M.
  • Jafarian, Rasul. Hayate Fekri va Siyasiye Imamane Shia. Qom: Antasharat Ansarian, 1381.sh / 2002.M.
  • Karaki, Sayyid Muhammad. Tasliyat al-Majalis wa Zinah al-Majalis. Qom: Muassasah al-Ma'rifah al-Islamiyyah, Chapa ya Kwanza, 1418.Q / 1998.M.
  • Khamenei, Sayyid Ali. Ensane 250 Saleh. Tehran: Muassasah Iman Jihadi, Chapa ya Themanini na Tatu, 1393.sh / 2014.M.
  • Majma' al-Alami li-Ahl al-Bayt (Kongamano la Kimataifa la Ahlu al-Bayt). Pishvayane Hedayat Sebte Akbar Imam Hassan Mojtaba (a.s). Mtafsiri: Abbas Jalali. Qom: Majma' al-Alami li-Ahl al-Bayt, Chapa ya Kwanza, 1385.sh / 2006.M.
  • Allamah Majlisi, Muhammad Baqir. Bihar al-Anwar al-Jami'ah li-Durar Akhbar al-A'immah al-Athar. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Chapa ya Pili, 1403.Q / 1983.M.
  • Maqdisi, Mutahhar bin Tahir. Al-Bad' wa al-Tarikh. Cairo: Maktabah al-Thaqafah al-Diniyyah, bila tarehe.
  • Maqrizi, Ahmad bin Ali. Imta' al-Asma'. Utafiti: Muhammad Abd al-Hamid. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah, Chapa ya Kwanza, 1420.Q / 2000.M.
  • Mofid, Mohammad (Sheikh Mufid). Al-Irshad fi Ma'refat Hujaj Allah ala al-Ibad. Uhakiki: Muassasah Aal al-Bayt (a.s). Qom: Kongamano la Sheikh Mofid, Chapa ya Kwanza, 1413.Q / 1993.M.
  • Mofid, Mohammad (Sheikh Mufid). Al-Irshad fi Hujaj Allah ala al-Ibad. Mtafsiri: Khorasani. Tehran: Antasharat Ilmiye Islamiye, 1380.sh / 2001.M.
  • Moghniyeh, Mohammad Javad. Al-Shia wa al-Hakimun. Beirut: Dar al-Javad, 1421.Q / 2000.M.
  • Pishvai, Mehdi. Sire Pishvayane. Qom: Taasisi ya Imam Sadiq (a.s), 1390.sh / 2011.M.
  • Qurashi, Baqir Sharif. Hayat al-Imam al-Hassan bin Ali (a.s). Beirut: Dar al-Balagha, Chapa ya Kwanza, 1413.Q / 1993.M.
  • Qutb Rawandi, Said bin Hibatullah. Al-Kharaj wa al-Jaraih. Qom: Muassasah Imam Mahdi, 1409.Q / 1989.M.
  • Qom: Al-Razi, bila tarehe, bila mahali pa uchapishaji (Arbili. Kashf al-Ghummah fi Ma'rifah al-A'immah).
  • Rahim Abdu al-Rafii «نقش غارات در تسریع صلح امام حسن(ع)» (Mchango wa Unyang'anyi Katika Kuharakisha Suluhu ya Imam Hassan [a.s] Katika Jarida la Kielimu la Mihula Miwili Masika na Kiangazi la Sokhane Tarikh), Namba 21, 1374.Sh / 1995.M
  • Sheikh Saduq, Mohammad bin Ali. Ilal al-Shara'i. Qom: Kitab Forushi Dawari, Chapa ya Kwanza, 1385.sh / 2006.M.
  • Shushtari, Qazi Nurullah. Ihqaq al-Haqq wa Izhaq al-Batil. Qom: Maktabah Ayatullah Mar'ashi Najafi, Chapa ya Kwanza, 1409.Q / 1989.M.
  • Tabarsi, Ahmad bin Ali. Al-Ihtijaj ala Ahl al-Lijaj. Utafiti: Muhammad Baqir al-Kharsan. Nashr-e Murtadha, Chapa ya Kwanza, 1403.Q / 1983.M.
  • Tabari, Muhammad bin Jarir. Tarikh al-Umam wa al-Muluk. Beirut: Dar al-Turath, Chapa ya Pili, 1387.Q / 1967.M.
  • Yaqubi, Ahmad bin Yaqub. Tarikh al-Yaqubi. Beirut: Dar Sadir, bila tarehe.
Rudishwa kutoka "https://sw.wikishia.net/w/index.php?title=Mkopo:Suluhu_ya_Imamu_Hassan_(a.s)&oldid=20700"